De hier besproken vormen van complementaire zorg zijn:

• werken met muziek
• werken met geuren/aromatherapie en massage
• werken met creatieve middelen
• werken met ontspanningsoefeningen
• toepassen van warmte/koude

Zowel het actief muziek maken als het ‘passief’ beluisteren van muziek kan helend werken. Luisteren naar muziek is een voor iedereen toegankelijke en in de meeste gevallen vrij gemakkelijk te realiseren interventie.

• De werkgroep Custos-MAIA organiseert met regelmaat workshops op het gebied van muziek bij stervensbegeleiding. Meer informatie over de activiteiten van deze werkgroep vindt u op http://www.maia.nl/training/.
• Particulier initiatief in Groot-Brittannië http://www.jessiesfund.org.uk.  
• Bradt J., Muziek in palliatieve zorg, Tijdschrift van de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen 2000; 7 (2): 4-6. Omschrijving: effecten en mogelijkheden van muziek(therapie) op fysisch, emotioneel en spiritueel welzijn in de palliatieve fase.
• Hoeven D van der, Couette E. Muziektherapie: ervaringen uit de praktijk, Pallium juni/juli 2000.
• O'Kelly J. , Music therapy in palliative care: current perspectives,
  International Journal of Palliative Nursing 2002; 8 (3): 130-136. http://www.internurse.com. Omschrijving: aims to highlight the potential music therapy holds as an affective holistic practice for palliative care.
• Ragneskog, H., M. Kihlgren, I. Karlsson & A. Norberg (1996). Dinner music for demented patients. Clinical Nursing Research, 5, 262-78.
• Rykov, M.H. (2001). Moments musicaux. Guest editorial. Journal of Palliative Care, 17, 7, 131-132.
• Schroeder-Sheker, T., (1998). Shaping a sanctuary with sound: music-thanatology and the care of the dying. Pastoral Music, February-March, 26- 41.

Aromatherapie en massage zijn twee verschillende interventies. Aromatherapie is meer dan massage met oliën. Bij aromatherapie kan ook gedacht worden aan baden, verdamping, stomen en geurmeditaties. Wat betreft massages bestaan er erg veel verschillende vormen. Aromatherapie en massage komen echter ook vaak in combinatie voor, omdat ze elkaar wat werking en effect betreft kunnen versterken. Dit is het uitgangspunt van het hieronder gegeven literatuuroverzicht.

• Buckle, J. Clinical Aromatherapy. Essential oils in practice. Edingborough: Churchill Livingstone, 2003, pp 2-9, 162-246, 283-293,303-309, 334-345.
• Evenblij M. (2003). Snoezelen in het ziekenhuis. De Volkskrant, 3 mei.
• Hanrath, C. (1996). Geurige zorgverlening. Tijdschrift voor Verpleegkundigen, 4, 12-13.
• Kite, S.M., E.J. Maher, K. Anderson, T.Young, J. Woord, N. Howells & J.Bradburn (1998). Development of aromatherapy at a cancer centre. Palliative Medicine, 12, 171-80.
• Lawless J. Encyclopedie van de etherische oliën. Tilburg: De Ster, 1997, pp 13-36, 103-104, 177-179, 181-182, 239, 257.
• Peter, J. (1999). Aromatherapie in het verpleeghuis. Magie en Verpleging NU’91: 11-3.
  Robins, W. (1999). The science and art of aromatherapy. Journal of Holistic Nursing, 17, 5-13.
  Rijpkema H. Aromecum; Aromatherapie van Absint to Zonnebloem. Breda: Sang, 2004, pp 11-30, 73-74, 162-164, 222-223, 238-239
• Sims S. Slow stroke back massage for cancer patients. Nursing Times 1986; 82: 47–50.
• Tisserand R, Balacs T. Essential oil safety; a guide for health care professionals. London: Churchill Livingstone, 1995, pp 1-12, 23-32, 146, 156, 203-211.
• Visser A., I. van Wijk-Veldman & M. Wysmans (2003). Toepassing van massage en aromatherapie bij verpleeghuisbewoners. Nederlands Tijdschrift voor Palliatieve Zorg, 4, nr.1, 1-5-11.
  Wilkinson, S. (1995). Aromatherapy and massage in palliative care. International Journal of Palliative Nursing,1 (1), 21-30
• Wilkinson, S. (1996). Palliative care. Get the massage. Nursing Times 92 (34), 61-4.
  Zimmerman E. Aromatherapie für Pflege- und Heilberufe; Das Kursbuch zur Aromapraxis, 2. überarbeitete und ergänzte Auflage. Stuttgart: Sonntag Verlag, 2001, pp 20-21, 61-80, 141-144, 152-153, 160, 179.

Omgaan met de levensbedreigende aandoening door op een beeldende manier uitdrukking te geven aan je gevoelens, gedachten en emoties met behulp van imaginatie, tekenen en/of schilderen. Daar waar woorden tekort schieten, kan het gemakkelijker zijn om gebruik te maken van beeldtaal.

In sommige instellingen worden gericht kunstzinnige activiteiten aangeboden, zoals het (voor)lezen van gedichten of boeken, het kijken naar kunst en het zelf kunstzinnig bezig zijn.

• Robinson A. A personal exploration of the power of poetry in palliative care, loss and bereavement. Int. J. Palliative Nursing 2004; 10: 32-39.
• Taal, J. (2002) Creatieve therapie en imaginatie. Tijdschrift voor Psychosociale Oncologie, 4, 227-246.
• Tamba, K. The use of personalized poems in palliative care: one Japanese health professional’s experience. Int.J. Palliative Nursing 2004; 10: 534-536.

Hieronder vindt u verwijzingen naar informatie over ontspanningsoefeningen.

• Busch M. Werkboek Gezonde Verbeelding, werken met ontspanning- en visualisatieoefeningen. Utrecht: Van Praag Instituut, 2004.
• Jacobsen PB, Hahn DM. Cognitive-behavioral Interventions. In: Holland JC: Psycho-oncology. New York/Oxford: Oxford University Press, 1998, pp 717-728.
• Loonstijn E. Een wonder op twee benen. Vormen van imaginatie in theorie en praktijk. Utrecht: De Toorts, 1993.
• McCaffery M, Beebe A. Relaxation In: Pain: Clinical manual for nursing practice. CV Mosby Company, St. Louis 1989, pp 189-211.

Warmte en koude hebben invloed op de bloedcirculatie in de huid en het onderhuids bindweefsel. Daardoor is de pijnintensiteit minder tijdens na deze vormen van huidstimulans. Patiënten hebben een voorkeur voor warmte, dat is plezieriger en geef een gevoel van geborgenheid en behaaglijkheid. Koudetoepassing is effectiever dan warmte; pijn keert bij toepassing van koude langzamer terug dan bij warmtetoepassing. Koude kan ongevoeligheid geven voor pijn, net als bij een plaatselijke verdoving.