Zowel patiënten als hun naasten hebben behoefte aan ondersteuning in de laatste levensfase van de patiënt. Aan welke vormen van zorg en ondersteuning behoefte is, is door meerdere onderzoekers in kaart gebracht (o.a.Goldsteen e.a., 2002; Francke en Willems, 2000; van den Akker e.a., 1994, www.kittz.nl). Met name de volgende behoeften aan zorg en ondersteuning zijn te onderscheiden:

• Pijn -en symptoombestrijding en communicatie hierover
• Informatie over het ziekteproces
• Emotionele steun bij verwerking terminale ziekte
• Geestelijke begeleiding en rituelen
• Begeleiding bij beslissingen rondom het levenseinde
• Steun bij dagelijkse levensverrichtingen en zorgtaken
• Steun bij afscheid en praktische zaken
• Steun bij verliesverwerking
• Zorg voor rust, privacy en sociale contacten
• Zorg voor een veilige omgeving
• Goede hulpmiddelen en voorzieningen

Akker PAM van den, Kok NM, Tits MHL van. Leven met de dood. Over terminale patiënten en terminale zorg in Nederland. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, 1994.

Francke AL, Willems DL. Palliatieve zorg vandaag en morgen: feiten, opvattingen en scenario’s. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2000.

Goldsteen M, Proot I, Huijer Abu-Saad., Widdershoven G. Goed sterven: normatieve opvattingen, attitudes en behoeften van thuisverblijvende terminale patiënten en hun mantelzorgers rond het stervensproces. Maastricht: Centrum voor Ontwikkeling van Palliatieve Zorg Maastricht, 2003.

Korte-Verhoef R de, Lange J de. Sterven in het verpleeghuis; verpleegkundigen kunnen terminale bewoners helpen hun wensen te vervullen. TVZ, 1998; (3): p.70-75.

Korte-Verhoef R de. Een laatste wens? In gesprek met terminale verpleeghuisbewoners. Denkbeeld, 1998; (3): p.16-19.

Marquet RL, Bartelds A, Visser GJ, Spreeuwenberg P, Peters L. Twenty five years of requests for euthanasia and physician assisted suicide in Dutch general practice: trend analysis. British Medical Journal, 2003; (7408): p.201-202.

Spreeuwenberg C, Bakker DJ, Dillmann RJM. Handboek palliatieve zorg. Maarssen: Elsevier Gezondheidszorg, 2002.

Laatste update: 3 november 2005